Zeughaus

Midden in Ulm, aan de oostelijke rand van de oude stad, openbaart zich een uitgestrekt ensemble van steen, pleisterwerk en herinnering. Het Zeughaus was het wapendepot van de Vrije Rijksstad Ulm, en de omvang alleen al vertelt je iets over de rijkdom en de trots van deze stad. De wortels reiken waarschijnlijk terug tot de veertiende eeuw, en de eerste schriftelijke vermelding stamt uit 1433.

Ulm dankte zijn welvaart aan de handelsroutes, en een rijke middeleeuwse stad had bescherming nodig. Hier lagert e alles wat de verdediging vereiste: kanonnen, kogels uit steen en ijzer, granaten, bommen en allerlei geweren, plus zwavel en salpeter voor het kruit. Het huis groeide over de eeuwen: verbouwingen rond 1522, 1596 en 1616, en in 1667 de nieuwe Leeuwenbouw. In oorlogs- en crisistijden sloeg de stad hier zelfs munten, en in 1704 ontstond de vierkante Ulmer Gulden. Ook modellen van vestingen, bruggen, molens en machines vonden hier een plek, als het technische geheugen van de stad. Op de plek voor het gebouw verzamelden de burgers zich bij belangrijke gelegenheden, en van de zestiende tot de achttiende eeuw vonden hier de musters van de veertiende burgercompagnie plaats. Op 9 augustus 1794 wilden keizerlijke troepen vijf kanonnen weghalen en langs de Rijn opstellen. Mannen en vrouwen uit Ulm stopten het transport, en voor het eerst eiste de burgeroppositie luid burgerrechten, medezeggenschap en gelijkheid voor alle burgers. Het einde van de rijksstad kwam snel: in 1797 namen de Oostenrijkers alles in beslag, en na de slag bij Elchingen in 1805 zag niemand deze goederen ooit terug. Het huis werd in 1808 een kazerne en bleef dat tot 1919. De Tweede Wereldoorlog verwoestte het renaissancegebouw; van het oude Zeughaus staan nu nog twee verdiepingen van de zuidelijke geveltop, resten van de lange wanden en een renaissance poortboog in de oostvleugel. In de jaren zeventig koos de monumentenzorg voor een bewust concept: de kritische deelreconstructie. Zij bouwde vernietigde delen gedeeltelijk weer op, maar liet de oorlogsschade zichtbaar.

De Leeuwenbouw van 1666 en 1667 kwam de bommen het best door, met zijn sgraffito-pleistergroepering. In de zuilenhal wisselen tentoonstellingen en evenementen elkaar af. Het Reiterbau van 1597 laat je de restauratie exact zien: enkele assen bleven in ruïneuze staat, en de verglaasde kopgevel opent de blik op de ruïne. Kijk ook naar de portalen van het Nieuwe Zeughaus, met barokke en renaissance motieven, en naar de pleisterkader met de facetstenen van de vensters. En dan de glaswand op de resten: deze muren vertellen van een stad die wapens lagert, munten sloeg en op de plek voor deze poorten voor haar rechten opkwam.