Arbeitserziehungslager Nordmark

Na obrzeżach Kiel, między osiedlami Russee i Hassee, leży miejsce, którego historia nie widać na pierwszy rzut oka: dawne Arbeitserziehungslager Nordmark, karne założenie Gestapy działające od czerwca 1944 do maja 1945 roku. Przez niecały rok osadzono tu około pięciu tysięcy ludzi, głównie robotników przymusowych ze Związku Radzieckiego i Polski, z których sześciuset nie przeżyło. Dziś część dawnego terenu zajmują boisko, kort i supermarket, a pamięć o tym, co się tu działo, spoczywa w kamieniach i tablicach, które stoją wśród zwykłego, codziennego otoczenia miasta.

Lager obejmował ponad dwadzieścia baraków, w tym nieogrzewane pomieszczenia dla dwustu osób, a półpodziemny bunkier aresztowy mieścił czterdzieści osiem okien pojedynczych cel bez okien. Więźniów wyprowadzano o piątej rano na dziesięciogodzinne dni pracy: robili sypanie gruzów w Kiel, wydobywali niewybuchy i budowali bunkry, a miejscowe firmy, między innymi browar Holsten i fabryka ryb Nordland, używali ich jako taniej siły roboczej. W ostatnich dwóch tygodniach przed końcem wojny około trzystu ludzi rozstrzelano i pochowano w grobach masowych.

Historia miejsca dość długo pozostawała bez oficjalnej reakcji miasta: pierwszy skromny kamień stanął dopiero w 1971 roku, a politicianie usunęli z drugiego kamienia z 1985 roku zdanie wzywające do stawiania oporu brutalności. Dopiero 4 maja 2003 roku, na dzień po rocznicy wyzwolenia, ustawiono kolejny kamień i trzy tablice informacyjne opisujące dzieje obozu. W 2016 roku podczas uroczystości po raz pierwszy odczytano głośno około dwustu świeżo odkrytych nazwisk uczestników marszu śmierci, w obecności rodzin, które przyjechały z Ameryki i Szwecji.